اتوبوس BRT كارشناسي شده است... كارشناسي نشده است، در كاهش حجم ترافيك موثر هست، ترافيك را افزايش داده است...، مسافران 83درصد راضي هستند، نارضايتي مسافران خطوط BRT و ... جملات و اظهارنظرهاي كاملا متناقضي هستند كه يكي از مباحث جنجالي و روز حمل و نقل درونشهري تهران هستند.
نكته اي كه قصد پرداختن بدان را دارم، نه دفاع از اين طرح و نه حمله به آن است. بلكه اين موضوع است كه اصولا هرگونه تغييراتي با مقاومت روبرو است. در واقع همان طور كه اكثر كارشناسان علم مديريت بيان كرده اند، تغيير در هر زمينه اي با مقاومت روبرو بوده و هرگونه سيستمي و كاربران آن را دچار مقاومت خواهد كرد. اين در حاليست كه باز هم علم مديريت تغيير را شرط پيشرفت سيستم و بهبود آن (البته به طور صحيح و در فواصل زماني مناسب) ميداند. حتي يكي از كارخانه هاي بزرگ توليد اتومبيل در دنيا شعار خود را "تغيير رمز ماندگاري است" قرار داده است. كرت لوين براي ايجاد تغييرات در سيستم سه مرحله را لازم ميداند: خروج از انجماد (ذوب سيستم)، ايجاد تغييرات و انجماد دوباره. يعني ابتدا لازم است كه اراده تغيير و بهسازي جاري شده و سيستم را از رخوت جاري در آن خارج كند، سپس تغييرات را در آن بطور كامل انجام داده و پس از انجام كامل تغييرات ثبات را دوباره به سيستم برگرداند. مقاومت ها و مشكلات ناشي از اين سلسله فعاليتها نيز بطور ابتدايي در مرحله اول (ذوب سيستم) و سپس بطور جدي و حتي گاهي اوقات قهرآميز و ويرانگر در مرحله دوم (ايجاد و تكميل تغييرات) صورت مي پذيرد كه اگر بطور صحيح مديريت نشود، ميتواند به نابودي آن منجر گردد.
تغيير سيستم خطوط اتوبوسراني از حالت و شكل قديمي آن به يكي از شكلهاي مدرن آن با اصطلاح BRT نيز با انتقادات و البته مشكلاتي كاملا واقعي و ملموس روبرو است. جدا از مباحث كارشناسي در مورد لزوم و ضرورت بهينه سازي و مدرنيزاسيون سيستم حمل و نقل شهري عمومي سنتي و تاحدود بسياري ناكارامد كلانشهر تهران، كه تجلي اصلي آن در خطوط اتوبوسراني است (با توجه به عدم گسترش كامل و كافي مترو و مشكلات ساختاري و غيريكپارچه تاكسيراني)، مساله اينجاست كه فرآيند تغييرات خط BRT ميدان آزادي تا تهرانپارس، دقيقا در مرحله دوم فرآيند ذكر شده قرار داشته و بالطبع با حداكثر مشكلات روبروست.
اين موضوع و مشكلات مذكور از آنجا ناشي ميشود كه در مرحله تغييرات، ضمن اينكه ثبات قبلي سيستم _ كه به هرحال و با تمامي مشكلات و عيوبش مورد استفاده قرار ميگرفته و در واقع سيستم بدان خو كرده بوده _ از بين رفته است و سيستم جديد نيز بطور كامل و دقيق حاكم نشده است. ضمن اينكه كاربران سيستم نيز هنوز طرز رفتار صحيح و استفاده بهينه از سيستم جديد را فرانگرفته و البته كاربران از همين ناشناختگي و عدم آشنايي با سيستمهاي جديد هراس داشته و از آن اجتناب ميورزند.
اين مشكلات در سيستمهاي حمل و نقل حتي پيچيده تر ميگردد، چرا كه با عوامل و متغيرهايي پنهان روبرو ميشود كه حتي با وجود بالاترين و علميترين سطوح برنامه ريزي و كارشناسي ابتدايي نيز در برنامه ريزي اوليه خود را نشان نميدهند و پس از اجراي سيستم، به اصطلاح به متغيرهاي آشكار تبديل شده و مديريت سيستم در مرحله بازبيني و اصلاح سيستم (كه در مديريت سيستماتيك بايد بطور مستمر تكرار شده و انحرافات برطرف گردد) به رفع آن ميپردازد.
خطوط BRT نيز هنوز تكميل نگرديده است. لزوم تكميل ايستگاه ها، مجهز شدن سيستم خط به دوربينهاي كنترلي و اتاق فرمان، نصب دستگاه هاي كارت خوان الكترونيكي براي دريافت بليط در ورودي ايستگاه ها يا داخل اتوبوسها، حركت اتوبوسهاي دوكابينه چپ در داخل خطوط، نصب سيستم GPS و ... همگي از مواردي هستند كه بايد بطور كامل در اين سيستم نصب و پياده ساز گردند تا سيستم به حالت ايده آل و كامل در آيد. پس از آن نيز يك زمان حدود سه ماهه لازم است تا كاربران (مسافران سيستم) با رفتار و طرز استفاده صحيح آن آشنا شوند. ضمن اينكه بايد اصلاحات لازم جهت رفع متغيرهاي مزاحم و پنهان و مشكلات ناشي از آنها نيز توسط مديريت خطوط BRT صورت پذيرد.
براي مثال ميتوان به زماني نه چندان دير بازگشت كه بازگشايي اوليه خطوط مترو با چه مشكلات و انتقاداتي همراه بود، درحاليكه اكنون همه كارشناسان بر لزوم گسترش و تكميل آن تاكيد دارند. مثالي بسيار ساده تر و نزديكتر بازگشايي تونل رسالت، به عنوان اولين تونل هوشمند كشور است كه در روزهاي ابتدايي نه تنها بار ترافيكي محورها مجاور خود را پايين نياورده بود، بلكه خود به معضلي ترافيكي تبديل شده بود! و البته پس از خروج از مرحله ايجاد تغييرات و انجماد دوباره (ثبات) ، كارايي و مزيت آن آشكار شده و تاحدود بسياري بار ترافيكي محورهاي مجاور را كاهش داد.
با توجه به موارد مذكور لازم است تا شهروندان فهيم تهراني و همچنين كارشناسان منتقد خطوط اتوبوسراني سريع (BRT)، با تحمل مشكلات و نارساييهاي احتمالي اين سيستم در مقطع فعلي كه سيستم موردنظر به طور كامل جاري نگرديده است، اجازه تكميل و ثبات آن را بدهند تا مزيتها و برتري اين سيستم نوين بر سيستم سنتي سابق آشكار شده و شهروندان از منافع آن نيز بهره مند گردند. البته اطلاع رساني و نقد مشكلات بعدي آن (پس از رسيدن به ثبات موردنظر) حتما لازم و واجب است تا اصلاح و بهينه سازي آن و رفع انحرافات در دستور كار مديريت خطوط قرار گيرد و مطمينا انتظار ميرود تا در آن مرحله مديريت شهري پاسخگوي تمامي نقدهاي منصفانه باشد.